इटहरी :  पूर्वी नेपालको धार्मिक नक्सामा लामो समयदेखि परिचित कनकाई नगरपालिका–४ स्थित कोटीहोम पछिल्लो समय धार्मिक आस्थासँगै पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विकास हुँदै गएको छ। पवित्र कनकाई नदीको पूर्वी किनारमा फैलिएको यो क्षेत्र स्थानीय रूपमा ‘माईधाम’ र ‘कोटीहोम’ नामले चिनिन्छ।

धार्मिक विश्वास, ऐतिहासिक घटनाक्रम, मठमन्दिर, प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक गतिविधिको संगमका रूपमा रहेको कोटीहोममा पछिल्लो समय पूर्वाधार विकासका काम पनि अघि बढिरहेका छन्। पुराना धार्मिक संरचनाको संरक्षणसँगै नयाँ संरचना निर्माण र परिसरलाई व्यवस्थित बनाउने काम भइरहेका छन्। कोटीहोमको धार्मिक पहिचानसँग जोडिएको सबैभन्दा महत्वपूर्ण घटना वि.सं. २०४२ मा भएको बृहत् कोटिहोम महायज्ञलाई मानिन्छ। राष्ट्रगुरु योगी नरहरिनाथको अगुवाइमा सञ्चालन भएको उक्त महायज्ञले कोटीहोमलाई देशभर चिनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको स्थानीयको बुझाइ छ। योगी नरहरिनाथले नेपालका विभिन्न स्थानमा सञ्चालन गरेका सयभन्दा बढी कोटिहोममध्ये कनकाईको कोटिहोम १३औँ भएको बताइन्छ। महायज्ञका क्रममा ठूलो संख्यामा साधुसन्त, धार्मिक गुरु तथा श्रद्धालुको सहभागिता भएपछि यस क्षेत्रको धार्मिक पहिचान अझ स्थापित भएको स्थानीय बताउँछन्।

धुनीदेखि ब्रह्मलिङ्गसम्म

कोटीहोमको धार्मिक आकर्षणमध्ये २०४२ सालदेखि निरन्तर बलिरहेको धुनीलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ। वर्षौँदेखि निरन्तर प्रज्वलित धुनी धार्मिक आस्थाको केन्द्र बनेको छ।  त्यसैगरी परिसरमा रहेको ब्रह्मलिङ्ग पनि भक्तजनको आकर्षणको केन्द्र हो। स्थानीय धार्मिक विश्वासअनुसार करिब १५ वर्षअघि एक सन्तले यहाँ तपस्या गरेपछि ब्रह्मलिङ्ग पत्ता लागेको हो। आचार्य पुष्प खतिवडाका अनुसार ब्रह्मलिङ्गप्रतिको धार्मिक विश्वासका कारण दर्शन र पूजाआजाका लागि भक्तजन आउने गरेका छन्। विशेषगरी सोमबार, मंगलबार र शनिबार भक्तजनको आवागमन बढी हुने गरेको उनी बताउँछन्। ब्रह्मलिङ्गसँग जोडिएका धार्मिक मान्यता पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएको स्थानीयको भनाइ छ। यसका कारण कोटीहोम आउने श्रद्धालुका लागि ब्रह्मलिङ्ग दर्शन धार्मिक यात्राको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्ने गरेको छ।

दुई दर्जनभन्दा बढी मन्दिर

कोटीहोम परिसरमा दुई दर्जनभन्दा बढी साना–ठूला मन्दिर छन्। विभिन्न देवीदेवताका मन्दिर तथा प्रतिमाका साथै धार्मिक प्रयोजनका भवन र संरचनाले परिसरको धार्मिक स्वरूपलाई थप स्पष्ट बनाएका छन्। पूजाआजा, विवाह, व्रतबन्ध, पुराणलगायतका धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रमसमेत यहाँ आयोजना हुँदै आएका छन्। विभिन्न थर र गोत्रसँग सम्बन्धित धार्मिक तथा सामाजिक संस्थाहरूको उपस्थिति र गतिविधिले पनि कोटीहोमलाई विशिष्ट धार्मिक क्षेत्रका रूपमा स्थापित गर्न सहयोग गरेको स्थानीय बताउँछन्। परिसरमा धर्मशाला, गौशाला तथा श्रद्धालुका लागि आवश्यक अन्य संरचना पनि रहेका छन्। धार्मिक गतिविधिका लागि आउने मानिसलाई केही समय बस्न तथा अनुष्ठान सञ्चालन गर्न सहज हुने गरी संरचना विस्तार गर्ने कामसमेत भइरहेको छ।

माघे सङ्क्रान्तिमा ठूलो भीड

कोटीहोममा वर्षभरि भक्तजनको आवागमन हुने भए पनि माघे सङ्क्रान्तिको समयमा विशेष चहलपहल हुने गर्छ। यस अवसरमा यहाँ ठूलो धार्मिक मेला लाग्ने गरेको छ। माघे सङ्क्रान्तिमा नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट मात्र नभई भारतका सीमावर्ती क्षेत्रबाट समेत श्रद्धालु आउने गरेका छन्। कनकाई नदीमा स्नान गरी मन्दिरमा पूजाआजा गर्ने धार्मिक परम्पराले यो दिनको महत्व बढाएको छ। मेला अवधिमा कोटीहोम परिसरमा धार्मिक कार्यक्रम, पूजाआजा तथा सांस्कृतिक गतिविधि हुने गरेका छन्। नदीमा स्नान र धार्मिक स्थलको दर्शनलाई एउटै यात्रामा जोड्न सकिने भएकाले माघे सङ्क्रान्तिमा यहाँ आउने भक्तजनको संख्या उल्लेख्य हुने गरेको स्थानीय बताउँछन्।

संरक्षणसँगै पुराना संरचनाको पुनर्जीवन

कोटीहोमको धार्मिक तथा ऐतिहासिक महत्व संरक्षण गर्न व्यवस्थापन समिति गठन गरिएको छ। सामाजिक व्यक्तित्व सेरबहादुर थापाको नेतृत्वमा रहेको समितिले परिसरको संरक्षण, व्यवस्थापन र विकासमा काम गरिरहेको जनाएको छ। समितिले पुराना धार्मिक संरचनाको मौलिकता कायम राख्दै आवश्यक पुनर्निर्माण तथा संरक्षणको काम अघि बढाएको छ। पुरानो शैली झल्किने मन्दिर र भवन निर्माण तथा पुनर्निर्माणका काम चरणबद्ध रूपमा भइरहेका छन्। कोटीहोमलाई आधुनिक पूर्वाधारयुक्त धार्मिक स्थल बनाउनेभन्दा पनि यसको मौलिक धार्मिक पहिचान र ऐतिहासिक स्वरूपलाई जोगाउँदै व्यवस्थित बनाउने प्रयास भइरहेको व्यवस्थापन पक्षको भनाइ   छ।

धार्मिक स्थलसँगै पर्यटकीय आकर्षण

कोटीहोमको आकर्षण मन्दिर र धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन। कनकाई नदीको किनार, हरियाली वातावरण, विभिन्न प्राकृतिक शिला तथा पत्थर, गौशाला र व्यवस्थित बगैँचाले यस क्षेत्रलाई पर्यटकीय दृष्टिले समेत आकर्षक बनाएको छ। परिसरमा निर्माण गरिएका बगैँचा तथा गार्डेनिङ क्षेत्रले धार्मिक वातावरणलाई सौन्दर्यपूर्ण बनाएको छ। नदी किनार र हरियालीसँगै धार्मिक संरचना अवलोकन गर्न सकिने भएकाले परिवार तथा आन्तरिक पर्यटकका लागि पनि कोटीहोम उपयुक्त गन्तव्य बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ। झापामा धार्मिक पर्यटनको सम्भावना बोकेका धेरै क्षेत्र भए पनि कनकाई नदीसँग जोडिएको कोटीहोमको आफ्नै विशिष्ट पहिचान छ। नदी, धार्मिक सम्पदा, मठमन्दिर र प्राकृतिक वातावरणलाई एउटै गन्तव्यमा अनुभव गर्न सकिने भएकाले यसको पर्यटकीय सम्भावना थप फराकिलो रहेको स्थानीय बताउँछन्।

धार्मिक पर्यटनको केन्द्र बन्ने सम्भावना

कोटीहोमलाई व्यवस्थित रूपमा विकास गर्न सके झापाको प्रमुख धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न सकिने सम्भावना छ। त्यसका लागि पुराना सम्पदाको संरक्षणसँगै सडक, पार्किङ, खानेपानी, शौचालय, सूचना केन्द्र, विश्रामस्थल र अन्य पर्यटकीय पूर्वाधारको विकास आवश्यक देखिन्छ। त्यसैगरी कोटीहोमको इतिहास, योगी नरहरिनाथसँग जोडिएको कोटिहोम महायज्ञ, निरन्तर बलिरहेको धुनी, ब्रह्मलिङ्ग र यहाँ रहेका धार्मिक सम्पदाको दस्तावेजीकरण गर्न सके यसको ऐतिहासिक महत्वलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउन सकिने स्थानीयको भनाइ छ। धार्मिक स्थलमा आउने श्रद्धालुलाई पर्यटकका रूपमा जोड्ने योजना बनाउन सके स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्छ। होटल, यातायात, स्थानीय उत्पादन, हस्तकला तथा अन्य सेवामार्फत स्थानीयले आम्दानीको अवसर पाउने सम्भावना रहन्छ। कनकाई नदीलाई केन्द्रमा राखेर कोटीहोम, माईधाम र आसपासका धार्मिक तथा प्राकृतिक स्थललाई एउटै पर्यटकीय सर्किटमा जोड्न सके झापाको धार्मिक पर्यटनमा नयाँ आयाम थपिन सक्ने देखिन्छ।

संरक्षण र प्रवद्र्धनमा जोड आवश्यक

कोटीहोमको महत्व केवल धार्मिक आस्थासँग मात्र जोडिएको छैन। यसमा इतिहास, संस्कृति, धार्मिक परम्परा र प्राकृतिक सम्पदासमेत जोडिएका छन्। त्यसैले यसको विकास गर्दा भौतिक संरचना थप्नेभन्दा मौलिकता जोगाउने विषयलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने स्थानीयको धारणा छ। ऐतिहासिक संरचनाको संरक्षण, धार्मिक सम्पदाको अभिलेखीकरण, पर्यटकीय पूर्वाधारको विस्तार र नियमित धार्मिक तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके कोटीहोमको पहिचान अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ। अहिले मन्दिर, धुनी, ब्रह्मलिङ्ग, गौशाला, बगैँचा र कनकाई नदीको प्राकृतिक परिवेशले कोटीहोमलाई आफ्नै स्वरूप दिएको छ। यही धार्मिक आस्था र प्राकृतिक सौन्दर्यलाई व्यवस्थित ढंगले जोड्न सके कोटीहोम झापाको मात्र नभई पूर्वी नेपालकै महत्वपूर्ण धार्मिक तथा पर्यटकीय गन्तव्य बन्न सक्ने सम्भावना बोकेको क्षेत्रका रूपमा देखिएको छ।